Getij: springtij, doodtij en de 1/12-regel

Onderwerp 1 van 5

Waar het getij vandaan komt

Het getij ontstaat vooral door de aantrekkingskracht van de maan, en in mindere mate van de zon, samen met de draaiing van de aarde.

Langs de Nederlandse kust heb je een halfdaags getij: twee keer hoogwater (HW) en twee keer laagwater (LW) in ongeveer 24 uur en 50 minuten. Van HW tot HW duurt het ongeveer 12 uur en 25 minuten. Daardoor valt het hoogwater elke dag ongeveer 50 minuten later.

Opkomend water heet vloed, afgaand water eb. Het moment waarop de stroom omslaat en even (bijna) stilstaat heet de kentering. Die valt vaak niet samen met HW of LW; de stroomatlas laat zien wanneer hij komt. Getij is dus een verticale beweging (de waterstand) én een horizontale beweging (de stroom). Op de Waddenzee lopen de vloedstromen door verschillende zeegaten naar binnen; waar ze elkaar ontmoeten, achter de eilanden, liggen de wantijen: daar is het vaak het ondiepst.

• Vloed = opkomend, eb = afgaand, kentering = de stroom slaat om (vaak niet precies bij HW of LW).
• Halfdaags getij: HW ongeveer elke 12 uur 25 minuten; morgen ongeveer 50 minuten later dan vandaag.
• Getij is hoogte (verticaal) en stroom (horizontaal).

Onderwerp 2 van 5

Springtij en doodtij: kijk naar de maan

Staan zon en maan op één lijn met de aarde, bij nieuwe maan en volle maan, dan werken hun krachten samen: springtij.

Het hoogwater is dan hoger en het laagwater lager, het verval is groot en de stroom is sterk. Staan zon en maan haaks op elkaar, bij eerste en laatste kwartier, dan werken ze elkaar tegen: doodtij. Het verval is dan klein en de stroom zwakker.

Langs de Nederlandse kust komt springtij niet precies op de dag van nieuwe of volle maan, maar ongeveer twee dagen later. Doodtij komt ongeveer twee dagen na eerste en laatste kwartier. Van springtij tot springtij is het ongeveer twee weken.

Bij doodtij is het hoogwater dus lager dan bij springtij: je hebt bij HW minder water boven een plaat. Bij LW doodtij staat er juist meer water dan bij LW springtij.

• Nieuwe of volle maan → ongeveer twee dagen later springtij: groot verval, sterke stroom.
• Eerste of laatste kwartier → ongeveer twee dagen later doodtij: klein verval, zwakke stroom.
• HW springtij hoger dan HW doodtij; LW springtij lager dan LW doodtij.

Onderwerp 3 van 5

NAP, LAT, verval en rijzing

NAP is het Normaal Amsterdams Peil: het vaste vlak voor hoogten in Nederland.

Waterstanden in berichten en tabellen worden vaak ten opzichte van NAP gegeven. LAT, Lowest Astronomical Tide, is de laagste waterstand die door astronomische oorzaken kan voorkomen. LAT is het reductievlak van de diepten in de kaarten van de 1800-serie voor getijwater: alle kaartdiepten en droogvallingen zijn ten opzichte van LAT. LAT ligt langs de kust onder NAP; hoeveel verschilt per plaats.

Wil je een waterstand ten opzichte van NAP gebruiken met kaartdiepten, dan reken je hem eerst om naar een hoogte boven LAT. Ligt LAT op een plaats op NAP −2,10 m en staat het water op NAP +0,40 m, dan is de getijhoogte boven LAT 0,40 + 2,10 = 2,50 m.

Het verval is het hoogteverschil tussen hoogwater en laagwater. De rijzing is de hoogte van het water boven het reductievlak, in de kaartgegevens meestal de hoogte van het hoogwater boven LAT. In de getijgegevens van een kaart vind je voor een aantal plaatsen bijvoorbeeld de gemiddelde hoogte van HW en LW bij springtij en doodtij boven LAT.

Het weer verandert het getij. Aanhoudende harde wind uit west tot noord stuwt water tegen de kust en in de Waddenzee op: hogere standen dan voorspeld. Aanhoudende oostenwind kan het water juist wegblazen: lagere standen. Lage luchtdruk geeft ook iets hoger water, als vuistregel ongeveer 1 cm per hPa onder de normale druk. Bij harde wind of een diepe depressie reken je dus niet blind op de getijtafel.

• Kaartdiepte en droogvalling: ten opzichte van LAT. Waterstand in berichten: vaak ten opzichte van NAP.
• Hoogte boven LAT = stand t.o.v. NAP + de diepte van LAT onder NAP.
• Verval = HW − LW. Rijzing = hoogte boven het reductievlak (LAT).
• West- tot noordwesterstorm: hoger water. Aanhoudende oostenwind: lager water. Lage druk: iets hoger.

Onderwerp 4 van 5

De 1/12-regel en de getijtafels

De waterstand verandert niet gelijkmatig.

Met de 1/12-regel deel je het verval in twaalf gelijke delen. In het eerste uur na LW of HW verandert het water 1/12 van het verval, in het tweede uur 2/12, in het derde en vierde uur elk 3/12, in het vijfde 2/12 en in het zesde 1/12. Opgeteld na 1, 2, 3, 4, 5 en 6 uur: 1, 3, 6, 9, 11 en 12 twaalfde.

Voorbeeld met verzonnen getallen: HW om 10.00 uur, 4,0 m boven LAT; LW om 16.00 uur, 0,4 m boven LAT. Het verval is 3,6 m, één twaalfde is 0,3 m. Om 13.00 uur, drie uur na HW, is het water 6/12 gezakt: 6 × 0,3 = 1,8 m. De hoogte is dan 4,0 − 1,8 = 2,2 m boven LAT.

Andersom: tot hoe laat kun je met 1,0 m diepgang over een plaat met 0,3 m droogvalling? Je hebt 0,3 + 1,0 = 1,3 m water boven LAT nodig. Het water moet zakken van 4,0 naar 1,3 m: 2,7 m, dat is 9 twaalfde. Na vier uur is het 9/12 gezakt, dus tot 14.00 uur.

Tijden en hoogten van HW en LW haal je uit de getijtafels voor Nederland of de HP33 (Waterstanden en stromen langs de Nederlandse kust en aangrenzend gebied). Let op het vlak van de hoogten (NAP of LAT) en op de tijdzone. De getijgegevens in de kaart geven gemiddelden voor springtij en doodtij; ligt de dag ertussen, dan schat je tussen beide waarden.

• Uur 1–6: 1, 2, 3, 3, 2, 1 twaalfde; opgeteld 1, 3, 6, 9, 11, 12.
• Eén twaalfde = verval ÷ 12.
• Werk de 1/12-regel uit met HW en LW ongeveer 6 uur uit elkaar; het is een benadering.
• Diepte op een tijdstip = kaartdiepte + getijhoogte boven LAT (blok 9 werkt dat in de kaart uit).

Onderwerp 5 van 5

Oefen en ga verder

De beste plekken om dit onderdeel te oefenen. Als je klaar bent, breng één tik je terug naar de cursus.

• Getij: hoe het werktLes
• Getij voor de navigatorLes
• GetijstromenLes
• Nautische publicatiesLes