Declinatie, uurhoeken en de aardse projectie
1De les in gewone woorden
Declinatie is de breedte aan de hemel; de Greenwich-uurhoek is de lengte, altijd westwaarts gemeten. Samen geven ze het punt onder elk hemellichaam.
Declinatie
Declinatie (Dec) is de hoekafstand van een hemellichaam ten noorden of zuiden van de hemelequator, gemeten langs zijn uurcirkel: 0° tot 90° N of S. Het is de breedte aan de hemel. De zonnedeclinatie verandert langzaam, hooguit ongeveer 1′ per uur. Die van een ster verandert nauwelijks in een jaar.
Greenwich-uurhoek
De Greenwich-uurhoek (GHA) is de hoek bij de pool, westwaarts gemeten van de meridiaan van Greenwich tot de uurcirkel van het hemellichaam: 0° tot 360°. Hij lijkt op lengte, maar je meet hem altijd westwaarts. De GHA van de zon neemt ongeveer 15°00′ per uur toe; die van Aries 15°02,5′.
Plaatselijke uurhoek
De plaatselijke uurhoek (LHA) is dezelfde hoek, westwaarts gemeten vanaf jouw meridiaan: LHA = GHA + oosterlengte, of − westerlengte. Verhoog of verlaag de uitkomst met 360° om binnen 0° tot 360° te blijven. Bij LHA 0° staat het hemellichaam op je meridiaan. Onder 180° staat het westelijk van je; boven 180° oostelijk.
Sterrenhoek
Sterren staan vrijwel vast ten opzichte van elkaar. Daarom geeft de almanak voor elke ster de sterrenhoek (SHA) en de Dec. De sterrenhoek heet ook siderische uurhoek en wordt westwaarts gemeten vanaf Aries. Voor sterren staat alleen GHA Aries per uur vermeld. Dan geldt: GHA ster = GHA Aries + SHA. Trek 360° af als de som groter is dan 360°.
De aardse projectie
Het punt op aarde recht onder een hemellichaam is zijn aardse projectie (GP, Engels: geographical position). De breedte is gelijk aan de declinatie. Bij GHA 180° of minder is de westerlengte gelijk aan de GHA. Anders is de oosterlengte 360° − GHA. Op 26 november 2026 om 1300 UT heeft de zon GHA 18°10,6′ en Dec S 20°59,9′. Haar GP is 20°59,9′S 018°10,6′W, in de Zuid-Atlantische Oceaan.
2Kerngegevens
- Declinatie
- 0–90° N of S van de hemelequator
- GHA
- 0–360°, westwaarts gemeten vanaf Greenwich
- LHA
- GHA + oosterlengte − westerlengte; houd binnen 0–360°
- GHA van een ster
- GHA Aries + SHA (− 360° bij overschrijding)
- GP
- Breedte = Dec; lengte = GHA (W) of 360° − GHA (E)
- Spaanse termen
- Declinación, horario en Greenwich, horario del lugar, ángulo sidéreo
3Kernpunten
- 1
Dec lijkt op breedte; GHA op lengte, maar wordt altijd westwaarts gemeten: 0–360°.
- 2
LHA = GHA + oosterlengte − westerlengte, herleid tot 0°–360°.
- 3
LHA onder 180°: hemellichaam westelijk van je. Boven 180°: oostelijk.
- 4
GHA ster = GHA Aries + SHA.
- 5
De GP is het punt onder het hemellichaam: breedte = Dec, lengte volgt uit GHA.
4Veelgemaakte fouten
Fout: GHA meet je oost- of westwaarts tot 180°, net als lengte.
Goed: GHA meet je altijd westwaarts, van 0° tot 360°. Alleen voor de GP reken je om naar ooster- of westerlengte.
Fout: Tel westerlengte bij GHA op om LHA te vinden.
Goed: Trek westerlengte af en tel oosterlengte op. LHA meet je vanaf je eigen meridiaan, die westelijk of oostelijk van Greenwich ligt.
Fout: De GHA van elke ster staat per uur in de almanak.
Goed: Alleen GHA Aries staat per uur vermeld. Tel de SHA van de ster uit de sterrenlijst erbij op.
5Praktijkgeval en examentips
Op 26 november 2026 om 1300 UT heeft de zon GHA 18°10,6′ en Dec S 20°59,9′. Je bevindt je op 21°10′N 027°45′W. Bepaal de GP en LHA van de zon. Is de zon je meridiaan al gepasseerd?
Toon het antwoord
GP: breedte = Dec, 20°59,9′S. GHA is kleiner dan 180°, dus de lengte is 018°10,6′W. LHA = 18°10,6′ − 27°45,0′ = −9°34,4′; plus 360° = 350°25,6′. Dat is meer dan 180°, dus de zon staat nog oostelijk van je. De zon passeert je meridiaan pas over ongeveer 38 minuten: dan is het bij jou ware middag.
Examentips
- Dec: 0–90° N/S van de equinoctiaal. GHA: 0–360° westwaarts vanaf Greenwich.
- LHA = GHA + oosterlengte − westerlengte, herleid tot 0–360°; onder 180° staat het hemellichaam westelijk.
- GHA ster = GHA Aries + SHA.
- GP-breedte = Dec; GP-lengte = GHA west, of 360° − GHA oost.
Dit onderdeel afronden
Als je het gelezen hebt, beantwoord je drie vragen. Heb je ze alle drie goed, dan is het onderdeel afgerond; alleen de pagina openen telt niet.
Mijn notities bij dit onderdeel
Geen notities