Ankeren, zuiging, schutten, man over boord en slepen

Onderwerp 1 van 6

Zuiging, golven en de ruimte van andere schepen

Een schip duwt water weg.

In nauw of ondiep vaarwater kan dat water moeilijk langs en onder de romp terugstromen. De boot kan dieper in het water komen te liggen en anders op het roer reageren. Dicht bij een oever kan de boeg van de oever worden weggedrukt en het achterschip ernaartoe worden gezogen. Ook twee kleine schepen kunnen elkaar bij dichtbij voorbijvaren beïnvloeden. Minder daarom tijdig vaart en houd ruimte.

Langs een groot varend schip stroomt het water sterk. Je kleine schip kan ernaartoe worden gezogen. Achter de romp beweegt een deel van het water met het schip mee: de volgstroom. Die is iets anders dan de straal van de schroef, het schroefwater. Beide kunnen je besturing verstoren. Vaar dus niet dicht langszij of vlak achter een groot schip. Neem ook geen smalle ruimte tussen dat schip en de oever. Houd afstand en blijf bestuurbaar.

Boeg- en hekgolven hangen af van onder meer snelheid, rompvorm en waterdiepte. Ook een kleine motorboot kan flinke golven maken. BPR art. 6.20 verlangt dat je je snelheid zo regelt dat je schadelijke waterbeweging vermijdt. Waar je daarvoor vaart moet minderen, doe je dat tijdig, maar behoud je de snelheid die nodig is om veilig te sturen. Goed zeemanschap vraagt ook dat je schade aan oevers voorkomt (BPR art. 1.04).

Het draaipunt is het punt waarom het schip op dat moment draait. Bij een vooruitvarend vrachtschip ligt het meestal vóór het midden. Bij een bocht naar stuurboord zwaait het achterschip naar bakboord uit. Het hele schip heeft dus meer breedte nodig dan alleen de baan van de boeg: de padbreedte. De dode hoek is het gebied dat de schipper vanuit de stuurhut niet kan zien. Een hoog voorschip of deklading kan het zicht naar voren beperken. Ook als jij de stuurhut ziet, hoef jij niet zichtbaar te zijn. Blijf ruim uit die dode hoek.

Een geladen vrachtschip kan niet snel stoppen. Een lange sleep of een duwstel heeft veel ruimte nodig om te draaien en van koers te veranderen. Een zeilend schip kan niet recht tegen de wind in varen en kan door overstag gaan extra breedte gebruiken. Een baggerschip kan door zijn werk en uitstaand materieel beperkt zijn in zijn bewegingen. Houd rekening met die beperkingen en reken niet op een snelle uitwijkmanoeuvre.

• Kies vroeg een veilige afstand; herstel een gevaarlijke positie niet met plotselinge manoeuvres vlak naast het andere schip.
• De gekoppelde lessen geven algemene vaartechniek. Voor de regels op BPR-water gebruik je het BPR; internationale vaarregels vervangen dat niet. De praktische vaaradviezen in dit blok zijn gebaseerd op goed zeemanschap.

Onderwerp 2 van 6

Ankeren: kies een geschikte plek en controleer

Kies een toegestane ankerplek met voldoende diepte, goede ankergrond en ruimte om te zwaaien.

Zoek beschutting tegen wind en golven, met voldoende afstand tot de wal. Als het anker bij lagerwal krabt, kan je boot naar de oever worden gedreven. Je mag de scheepvaart niet belemmeren. Houd rekening met wind, stroom, waterstandsverandering, zuiging en golven (BPR art. 7.01). Controleer ook de ligplaatsverboden en ankerverboden, bijvoorbeeld onder bruggen, bij vaarwegmondingen en aan de zijde waar teken A.6 staat (BPR art. 7.02 en 7.03). Een rustige plek is niet vanzelf een toegestane plek.

Een ankerketting bestaat uit metalen schakels. Het gewicht helpt om de trekkracht bij het anker laag boven de bodem te houden. Bij grote belasting kan de ketting toch strak komen te staan. Een ankerlijn is een touw en is veel lichter; vaak zit tussen lijn en anker een stuk ketting tegen slijtage over de bodem. Gebruik voor je boot geschikt ankergerei en controleer het op slijtage.

Op stilstaand water nader je de gekozen plek meestal tegen de wind in. Laat het anker vanaf de boeg gecontroleerd zakken wanneer de boot vrijwel stilligt. Vier de ketting of lijn terwijl de boot langzaam achteruitgaat. Op stromend water richt je de boeg meestal tegen de stroom in als die de sterkste invloed heeft. Laat de stroom de boot rustig achter het anker brengen. Voorkom dat de lijn in de schroef komt. Laat het anker zich vastzetten en controleer daarna of het houdt.

Praktische richtlijn, geen wettelijke lengte: bij rustig, beschut water kun je voor alleen ketting denken aan ongeveer 3–5 maal de verticale afstand van de boegrol tot de bodem. Bij een ankerlijn is meestal meer lengte nodig, bijvoorbeeld 5–7 maal die afstand. Tel dus de hoogte van de boegrol boven water bij de waterdiepte op. Bij meer wind of stroom kan meer nodig zijn. Volg de aanwijzingen voor jouw boot en ankergerei en reken met de verwachte hoogste waterstand. Genoeg uitvieren kan alleen als ook de zwaairuimte veilig blijft.

Een krabbend anker sleept over de bodem en houdt de boot niet op zijn plaats. Een peiling is de richting waarin je een herkenbaar punt ziet, bijvoorbeeld gemeten met een kompas. Controleer met herhaalde peilingen op vaste punten in verschillende richtingen of je positie verandert. Een ankeralarm kan daarbij helpen. Zwaaien rond een vast anker is iets anders dan steeds verder verplaatsen. Krab je, zet het anker opnieuw of kies een betere plek. Een onklaar anker kan niet goed werken of worden opgehaald, bijvoorbeeld doordat de ketting om het anker zit of het anker achter een obstakel vastzit.

Een ankerboei kan de plaats van je anker aangeven. Een neuringlijn zit aan het kruis, de achterkant van het anker. Daarmee kun je een vastzittend anker zo nodig in de andere richting lostrekken. Soms loopt die lijn naar een ankerboei. Gebruik dit alleen waar het geen gevaar of hinder oplevert; losse lijnen kunnen in schroeven komen. Bij anker opgaan vaar je langzaam naar het anker terwijl je het losse deel binnenhaalt. Trek de boot niet met veel kracht aan de ankerlier vooruit. Haal het anker bij een vrijwel verticale lijn los, berg het vast op en controleer of je vrij bent om verder te varen.

• Een draaiende wind of kerende stroom kan je boot laten zwaaien en het anker opnieuw belasten.
• Houd handen en voeten weg van een lopende ketting; maak het binnenboordse uiteinde vooraf deugdelijk vast.

Onderwerp 3 van 6

Schutten: je lijnen bewegen met het peil mee

Bereid stootwillen en lijnen vóór de sluis voor.

Word je samen met grote schepen geschut, dan vaar je als klein schip pas na die grote schepen in (BPR art. 6.28 lid 5). Blijf uit hun schroefwater. Meer binnen de aangegeven grenzen en houd zo mogelijk enige afstand van een groot schip. Blijf weg van de deuren en volg de verkeersaanwijzingen van de sluisbediening (BPR art. 1.19).

Leg bij een vaste bolder een lijn op slip: van je boot om de bolder en terug naar je boot. Je houdt het vrije einde onder controle, zodat je kunt vieren of doorhalen. Bij omlaag schutten vier je mee; bij omhoog schutten haal je het losse deel door. Zet de lijn bij dalend water nooit onbeweeglijk vast aan een vaste walbolder: de boot kan eraan blijven hangen. Controleer ook of de lijn lang genoeg is voor het hele hoogteverschil. Sla een lijn nooit om je hand en houd voeten buiten lussen. Gebruik drijvende bolders volgens de aanwijzingen ter plaatse.

BPR art. 6.28 lid 9 verlangt dat je tijdens het vullen en ledigen, en totdat uitvaren is toegestaan, zo gemeerd blijft en je lijnen zo behandelt dat je geen schade veroorzaakt. Zodra je gemeerd bent, mag je tot je aan de beurt bent om uit te varen geen mechanische voortstuwing gebruiken. Houd de keerkast in neutraal en gebruik ook geen boegschroef om tegen de wand te blijven. Het artikel schrijft niet algemeen voor dat de motor uit moet; volg een aanwijzing om hem uit te zetten wel op.

• Beperk bij invaren, uitvaren en op de wachtplaats de waterbeweging om schade te vermijden (BPR art. 6.28 lid 8).
• Houd je lijnen tijdens het hele schutten in de gaten. Een open deur alleen is nog geen toestemming om uit te varen.

Onderwerp 4 van 6

Man over boord: blijven kijken en rustig terugvaren

Roep direct ‘man over boord!’ en aan welke kant.

Gooi een reddingsboei of ander geschikt drijfmiddel. Laat iemand onafgebroken naar de drenkeling wijzen. Druk, als die er is, direct op de MOB-knop van de GPS. Die bewaart de positie op dat moment, niet de latere positie van iemand die afdrijft. Vraag meteen hulp als je de redding niet snel en veilig zelf kunt uitvoeren.

Valt iemand vlak naast je varende boot, zet dan direct de aandrijving in neutraal en draai zo mogelijk het achterschip met de schroef van de drenkeling weg. Bij een vooruitvarende motorboot met een gewoon roer doe je dat door kort roer te geven naar de kant waar de persoon viel. Keer daarna beheerst terug. Houd de drenkeling in zicht en houd de schroef uit diens buurt. Nader met de boeg vooruit, langzaam tegen de overheersende wind of stroom in. Beoordeel beide: de wind kan je boot anders verplaatsen dan de drenkeling. Zorg dat je vrijwel stilvalt naast de drenkeling zonder eroverheen te drijven.

Zet de keerkast al vóór je vlakbij bent in neutraal. Neutraal neemt de aandrijving weg, maar remt je boot niet en garandeert geen stilstaande schroef. Zet de motor af zodra de drenkeling langszij ligt, in elk geval voordat iemand bij de schroef komt of via het achterschip aan boord gaat. Maak veilig contact met een werplijn of reddingsmiddel en gebruik een bereikbare zwemtrap of geschikt hijsmiddel. Een uitgeput persoon kan vaak niet zelf klimmen. Haal diegene zo mogelijk horizontaal aan boord, blijf zelf veilig aan boord en voorkom dat een tweede persoon overboord valt. Verdeel het gewicht zo dat de boot stabiel blijft. Bescherm daarna tegen afkoeling en regel zo nodig medische hulp.

• Oefen met een drijvend voorwerp en spreek de taken vooraf af.
• Spring niet zonder plan achter iemand aan; zorg eerst voor drijfvermogen, zichtcontact en een veilige redding vanaf de boot.

Onderwerp 5 van 6

Slepen en aan de grond lopen: voorkom extra schade

Spreek vóór het slepen route, snelheid, seinen en stoppen af. Controleer of beide boten en hun bevestigingspunten de krachten aankunnen.

Gebruik een geschikte sleeptros, bescherm hem tegen schavielen en verdeel de kracht zo nodig met een spruit over sterke punten. Een handreling is geen sleeppunt. Houd iedereen buiten lussen en uit de richting waarin een brekende tros kan terugslaan. Neem de spanning langzaam op, zonder rukken.

Er is geen vaste troslengte voor alle omstandigheden. Op ruim water geeft een langere tros vaak meer veerweg; bij golven zoek je een lengte waarbij de boten rustig bewegen en de tros niet steeds met een ruk strakkomt. In nauw water kan een kortere tros meer controle geven, maar dan alleen met lage snelheid en genoeg ruimte. Wind en stroom kunnen beide boten verschillend wegzetten. Kies je koers en snelheid zo dat de gesleepte boot uit de buurt van oevers en obstakels blijft. Ontlast de tros vóór je de lengte verandert; houd een losse tros uit de schroeven. Neem een bocht ruim: de gesleepte boot kan de bocht aan de binnenkant afsnijden. Ook die boot stuurt mee als het roer werkt.

Een gesleepte motorboot met een gewoon roer kan zonder schroefwater minder goed sturen. Bij lage snelheid is ook de stroming door de vaart langs het roer zwak. Onder rustige omstandigheden kunnen twee korte, gekruiste sleeptrossen het heen en weer draaien beperken. Gebruik daarvoor geschikte sterke bevestigingspunten op beide boten en spreek het manoeuvreren goed af. Past de sleep niet veilig door het vaarwater, kies dan een andere werkwijze of vraag deskundige hulp.

Loop je aan de grond, neem dan direct gas terug en zet de keerkast in neutraal. Controleer mensen, lekkage, romp, roer en schroef. Meet rondom de diepte met bijvoorbeeld een peilstok om te weten waar dieper water ligt. Forceer niets: veel gas kan schade vergroten of zand in de koeling brengen. Op zachte grond kun je voorzichtig terug langs je aanlooproute proberen, maar alleen als romp, roer en schroef dat veilig toelaten. Soms helpt voorzichtig gewicht verplaatsen om het vastzittende deel iets te ontlasten. Voorkom daarbij slagzij en verlies van stabiliteit. Met een veilig gebruikte bijboot kun je zo nodig een anker naar dieper water uitbrengen om je voorzichtig los te trekken. Doe dit alleen als je de werkwijze beheerst en loskomen geen extra gevaar oplevert. Bij schade kan de lekkage na loskomen toenemen; vraag dan eerst deskundige hulp.

Je kunt op een veilige plek ook wachten op hoger water, maar alleen als het plaatselijke waterpeil werkelijk gaat stijgen en wachten geen gevaar oplevert. Op veel binnenwater is dat geen oplossing. Houd rekening met verder dalend water. Vraag tijdig hulp als je schade vermoedt, verkeer hindert of niet veilig loskomt. Laat je niet met harde rukken lostrekken.

• Deze handelingen zijn praktische vaaradviezen. BPR art. 1.04 geeft de algemene plicht om gevaar en schade te voorkomen.
• Dezelfde voorzichtigheid geldt als je een ander helpt: maak van één probleem geen tweede ongeval.

Onderwerp 6 van 6

Oefen en ga verder

De beste plekken om dit onderdeel te oefenen. Als je klaar bent, breng één tik je terug naar de cursus.

• Krachten op je bootLes
• AnkerenLes
• Werken met meerlijnenLes
• Een drenkeling terug aan boordLes