Manoeuvreren: schroef, roer, aankomen en wegvaren

Onderwerp 1 van 6

Schroef en roer: wat beweegt je boot?

Een schroef verplaatst water en levert zo stuwkracht.

De spoed is de afstand die de schroef bij één omwenteling theoretisch zou afleggen, zonder slip. In water is de werkelijke afgelegde afstand meestal kleiner. Bij een vaste schroef klappen de bladen niet in. Bij een klapschroef kunnen ze dat wel, om de weerstand onder zeil te verminderen. Houd bij het inschakelen rekening met de tijd die de bladen nodig hebben om uit te klappen. De remwerking in achteruit verschilt per type; probeer die veilig uit en volg de handleiding.

Een rechtsdraaiende schroef draait bij vooruit slaan met de klok mee, gezien van achter de boot naar de boeg. Bij een gewone enkele schroef op een vaste schroefas trekt het wieleffect bij achteruit slaan de achtersteven naar bakboord. De boeg wijkt dan naar stuurboord. Vooruit is de dwarse werking meestal kleiner en trekt de achtersteven naar stuurboord. Bij een gewone enkele linksdraaiende schroef op een vaste as zijn draairichting en wieleffect omgekeerd: achteruit trekt het achterschip naar stuurboord. Rompvorm en installatie beïnvloeden de sterkte: probeer de reactie van je eigen boot op vrij water.

Een roer werkt door water dat erlangs stroomt. Bij vooruit varen met het roer naar stuurboord gaat de boeg naar stuurboord en zwaait het achterschip naar bakboord. Een korte stoot vooruit kan bij een vaste schroef vóór het roer al roerwerking geven, voordat de boot veel vaart krijgt. Zonder vaart door het water én zonder schroefwater doet een los roer vrijwel niets.

Achteruit krijgt het roer pas goed werking als de boot achteruit door het water beweegt. Bij een gewoon roer brengt stuurboordroer dan het achterschip naar stuurboord; de boeg gaat naar bakboord. Bij het beginnen met achteruit slaan kan het wieleffect sterker zijn dan die roerwerking. Geen snelheid ten opzichte van de wal betekent dus niet altijd dat je geen roerwerking hebt: er kan stroom langs het roer staan.

• Vaste schroefas: je stuurt met het roer; reken bij achteruit slaan op wieleffect.
• Buitenboordmotor en hekaandrijving: je draait de aandrijving en richt zo de stuwkracht. Zonder stuwkracht is de stuurwerking beperkt; verwacht niet dezelfde reactie als bij een los roer achter een vaste schroef.
• Twee afzonderlijk bedienbare schroeven: bakboord vooruit en stuurboord achteruit draaien de boeg naar stuurboord. Omgekeerd draai je naar bakboord. Werk rustig en kijk naar de werkelijke beweging.
• Waterstraalaandrijving: een gerichte waterstraal stuurt de boot. Voor achteruit wordt de straal omgeleid. Weinig of geen waterstraal betekent weinig of geen stuurkracht; leer de bediening van die installatie kennen.

Onderwerp 2 van 6

Keren met ruimte om je heen

Op ruim water kun je een bocht in één keer maken.

De draaicirkel hangt af van de boot, de roeruitslag, de snelheid, de voortstuwing en de omstandigheden. Bij een vaste schroef vóór het roer kan een korte stoot vooruit de draai versterken zonder veel vaart op te bouwen. Meer snelheid geeft niet bij elke boot een kleinere draaicirkel. De achtersteven zwaait naar de buitenkant van de bocht. Kijk dus ook naast en achter je, niet alleen waar de boeg heen gaat.

Op smal water kun je met korte stoten vooruit en achteruit keren. Bij een enkele rechtsdraaiende schroef op een vaste as is keren over stuurboord vaak handig. Geef stuurboordroer en kort vooruit: de boeg draait naar stuurboord. Neem gas terug, schakel via vrij volgens de bediening van je motor en sla kort achteruit. Het wieleffect trekt de achtersteven naar bakboord en helpt dezelfde draai. Verwacht bij die korte achteruitstoot nog weinig roerwerking. Herhaal rustig en beperk de verplaatsing vooruit en achteruit.

Dat is keren op de plaats, maar de boot gebruikt nog steeds ruimte. Wind en stroom verplaatsen je tijdens de hele manoeuvre. Kies zo mogelijk ruimer water en begin waar je ook ruimte hebt aan de kant waarheen je zult afdrijven. Met een buitenboordmotor of hekaandrijving richt je de stuwkracht bij elke stoot. Met twee schroeven kun je tegengesteld draaien. Een boegschroef kan de draai ondersteunen.

• Keren mag pas als je hebt vastgesteld dat het zonder gevaar kan. Als klein schip verleen je bij keren voorrang aan een groot schip (BPR art. 6.13).
• Bij een keerverbod keer je niet. Ook een aangegeven keerplaats is geen garantie dat er nu genoeg ruimte is (BPR art. 6.13).
• Kun je de draai of de drift niet beheersen? Breek tijdig af en zoek meer ruimte.

Onderwerp 3 van 6

Aankomen met en zonder wind of stroom

Bekijk de ligplaats voordat je instuurt.

Spreek af wie welke lijn doet. Hang de stootwillen aan de aanlegkant op de hoogte waar de romp de steiger kan raken. Zet de lijnen van de stootwillen vast aan geschikte, stevige bevestigingspunten en laat de stootwillen niet door het water slepen. Verdeel ze over de mogelijke raakplekken, ook bij boeg en achtersteven. Kies een lage, beheersbare snelheid en een naderingshoek die bij de ruimte, wind en stroom past. Zonder dwarswind is een kleine hoek vaak voldoende. Je remt met de motor, niet met de armen van de bemanning.

Zonder wind, stroom en boegschroef gebruik je roer en korte motorstoten. Met één rechtsdraaiende schroef op een vaste as kan aanleggen met bakboord langs de steiger handig zijn: bij afremmen met achteruit helpt het wieleffect het achterschip naar de steiger. Begin vroeg met afremmen en houd ruimte voor die zijwaartse beweging. Met een boegschroef kun je de boeg bij lage vaart bijsturen, terwijl de hoofdmotor de vaart regelt.

Kom bij voorkeur tegen de stroom in aan. Je houdt dan stroming langs het roer terwijl je langzaam ten opzichte van de wal beweegt. Bij stroom doodvaren stem je de snelheid vooruit door het water af op de stroom: de boot blijft ongeveer op dezelfde plek ten opzichte van de wal. Kijk naar een vast punt op de wal. Geef daarna net genoeg minder vooruit om beheerst naar de ligplaats te zakken als die achter je ligt, of iets meer om vooruit te komen.

Zonder stroom kom je bij voorkeur met de boeg tegen de wind in aan, als de ligplaats dat toelaat. Zijn er wind én stroom, beoordeel dan beide: stroom werkt op het onderwaterschip en wind vooral op het deel boven water. Kies de richting waarin je de meeste controle hebt. Aan lagerwal blaast de wind je naar de wal; houd extra afstand tot je gecontroleerd kunt aansluiten. Aan hogerwal blaast de wind je van de wal af; zorg dat een geschikte lijn je op tijd kan vasthouden. Er is geen vaste eerste lijn die in alle situaties werkt.

Met een buitenboordmotor of hekaandrijving stuur je bij aankomen met gerichte stuwkracht. Richt de aandrijving voordat je een korte motorstoot geeft; bij achteruit slaan kan het achterschip daardoor een andere kant op gaan dan bij vooruit. Zet de motor niet vroeg uit als je nog stuurkracht nodig hebt. Met twee afzonderlijk bedienbare schroeven kun je de stand van de boot bijsturen door aan beide kanten verschillend vooruit of achteruit te geven. Houd ook dan weinig vaart en rem tijdig.

• Laat niemand tussen boot en steiger springen of met handen en voeten de boot afhouden.
• Leg vast aan daarvoor bestemde bolders of ringen, niet aan willekeurige voorwerpen (BPR art. 7.04 lid 3).
• Neem ligplaats zonder de scheepvaart te belemmeren (BPR art. 7.01 lid 1). Meer zo dat een verandering van je positie geen gevaar, hinder of schade veroorzaakt; houd daarbij rekening met wind, stroom, waterstand, zuiging en golfslag (lid 3).

Onderwerp 4 van 6

Lijnen gebruiken en gecontroleerd wegvaren

Een voortros loopt van het voorschip schuin naar voren naar de wal.

Hij houdt beweging achteruit tegen. Een achtertros loopt van het achterschip schuin naar achteren naar de wal en houdt beweging vooruit tegen. Een voorspring loopt van het voorschip naar een bevestigingspunt verder naar achteren aan de wal; hij houdt vooruit bewegen tegen. Een achterspring loopt van het achterschip naar een punt verder naar voren aan de wal en houdt achteruit bewegen tegen.

Een belaste lijn staat onder spanning door bijvoorbeeld wind, stroom of de motor. Een ruk aan een strakke lijn kan een grote kracht op de lijn en de bolders geven. Vang beweging rustig op, zonder schokken. Een strakke lijn kan bij breken hard terugveren: blijf uit de baan daarvan. Leg geen lus om je hand en sta niet in een lus. Houd lijnen buiten de schroef. Kies bij aankomen de lijn die de verwachte beweging het best opvangt; laat bij wegvaren de lijn die je nog onder controle houdt zo lang als nodig staan. Trek een varende boot niet met de hand tot stilstand.

Zonder wind, stroom en boegschroef kun je met korte motorstoten wegvaren zodra de lijnen binnen zijn en het vaarwater vrij is. Lig je dicht langs de steiger, draai dan niet meteen met de boeg weg: het achterschip zwaait juist naar de steiger. Maak eerst voldoende ruimte. Aan hogerwal kan de wind helpen om de boot van de steiger te laten wegdrijven. Houd controle met een geschikte lijn tot je de manoeuvre kunt overnemen met de motor.

Aan lagerwal kan afvaren op de voorspring helpen als boot, steiger en ruimte daarvoor geschikt zijn. Dit voorbeeld geldt voor een vaste schroef vóór een apart roer. Zet de voorspring zo vast dat je hem vanaf boord veilig kunt losmaken en binnenhalen. Bescherm de boeg met een stootwil en neem de andere lijnen weg. Geef roer naar de steiger en heel weinig vooruit: de spring houdt de boot tegen en het schroefwater op het roer helpt het achterschip van de steiger af. Als er genoeg ruimte is: motor vrij, spring veilig los en binnenhalen, dan gecontroleerd achteruit weg. Houd rekening met wind, stroom en wieleffect bij het losmaken en achteruit varen. Je kunt deze manier ook zonder wind of stroom gebruiken.

Met een buitenboordmotor of hekaandrijving kun je na het veilig losmaken de achtersteven met gerichte achteruitkracht van de steiger wegsturen. Houd de boeg vrij en geef pas meer kracht als er ruimte is. Met twee schroeven kan een korte stoot vooruit aan de steigerkant en achteruit aan de vrije kant het achterschip naar buiten helpen draaien. Daarbij draait de boeg naar de steiger: bescherm hem en gebruik deze aanpak alleen als daarvoor ruimte is. Bij stroom langs de steiger bepaal je vóór vertrek welke lijn de boot nog op zijn plaats houdt. Vaar de stroom zo nodig eerst dood; houd controle met die lijn totdat de motor de beweging veilig kan overnemen.

• Een boegschroef verplaatst vooral de boeg dwars. Gebruik hem kort en ondersteunend, binnen de gebruiksgrenzen van de installatie.
• Duw je de boeg van de steiger af, dan kan de achtersteven naar de steiger zwaaien. Zorg daar eerst voor ruimte en bescherming.
• Wind of stroom kan sterker zijn dan de boegschroef. Houd de boot dan met een geschikte, vastgemaakte lijn onder controle of stel het vertrek uit.
• Vertrek pas als dat zonder gevaar kan; als klein schip verleen je bij vertrek voorrang aan een groot schip (BPR art. 6.14).

Onderwerp 5 van 6

Stopweg: vroeg vertragen geeft rust

De stopweg is de afstand die je aflegt tot je stilligt.

Let op het verschil tussen stoppen door het water en stoppen ten opzichte van de wal. Stroom kan je ten opzichte van de wal blijven verplaatsen als je vaart door het water al weg is. De stopweg hangt onder meer af van beginsnelheid, massa en belading, remkracht van de aandrijving, wind en stroom. Er geldt geen vast aantal meters voor elke boot.

Vaar je sneller, dan heb je onder vergelijkbare omstandigheden meer stopruimte nodig. Minder gas geven betekent niet dat je meteen stilligt. Oefen op vrij water hoe je boot op achteruit slaan reageert, ook wat de achtersteven door het wieleffect doet. Bij normaal aankomen vertraag je ruim voor de steiger.

Bij een noodstop waarschuw je de opvarenden en rem je direct met de aandrijving. Neem gas terug, schakel via vrij naar achteruit volgens de bediening van de installatie en geef de benodigde achteruitkracht. Houd bij een vaste schroefas het roer aanvankelijk midscheeps en let op de zijwaartse beweging. Blijf uitkijken en beperk achteruitkracht zodra de voorwaartse vaart eruit is. Een noodstop is geen garantie dat de boot recht of op tijd stilligt.

• Kijk vóór elke manoeuvre of je ook kunt stoppen of afbreken.
• De voorzorgsplicht geldt ook als geen bijzondere regel de manoeuvre precies beschrijft (BPR art. 1.04).
• De gekoppelde lessen helpen bij de techniek. Voor de verkeersregels in deze BPR-situaties volg je het BPR; internationale COLREG-regels vervangen het niet.

Onderwerp 6 van 6

Oefen en ga verder

De beste plekken om dit onderdeel te oefenen. Als je klaar bent, breng één tik je terug naar de cursus.

• Krachten bij manoeuvrerenLes
• Lijnen en stootwillenLes
• Soorten voortstuwingLes
• Nederlandse vaarregelsLes