Afstelbare fouten en indexfout
1De les in gewone woorden
Controleer eerst de loodrechtheid, dan de zijdelingse fout en de indexfout. De indexfout meet en verreken je meestal, in plaats van hem telkens weg te stellen.
Drie afstelbare fouten
Controleer in deze volgorde, omdat elke afstelling de volgende kan verstoren: loodrechtheid, de indexspiegel haaks op het frame; zijdelingse fout, de kimspiegel haaks op het frame; dan indexfout, de twee spiegels evenwijdig bij aflezing nul. Fouten die je niet kunt afstellen, zoals kleine afwijkingen in de boog, staan op het certificaat van de fabrikant.
Loodrechtheid
Zet de arm ongeveer halverwege de boog. Houd de sextant vlak, met de boog van je af, en kijk schuin in de indexspiegel. De weerspiegelde boog en de echte boog ernaast moeten één ononderbroken lijn vormen. Lijkt het spiegelbeeld hoger of lager, stel dan de indexspiegel bij met zijn schroef, volgens de aanwijzingen van de fabrikant.
Zijdelingse fout
Zet de aflezing dicht bij nul en kijk naar een ster. Draai de trommel zodat het spiegelbeeld langs het directe beeld beweegt. Passeert het ernaast in plaats van erdoorheen, dan is er een zijdelingse fout. Stel de kimspiegel bij volgens de aanwijzingen van de fabrikant.
Indexfout
Bij aflezing nul moeten de echte en weerspiegelde kim één rechte lijn vormen. Meestal sluiten ze net niet aan. Draai de trommel tot ze aansluiten en lees de indexfout (IE) af. Een aflezing boven nul ligt op de boog. Onder nul ligt zij buiten de boog: lees de trommel in omgekeerde richting af, 60′ − trommelaflezing. Een trommelaflezing van 58,2′ betekent dus 1,8′ buiten de boog.
Toepassen
De indexcorrectie (IC) heeft het tegengestelde teken van de fout: op de boog aftrekken; buiten de boog optellen. Meet IE vóór elke reeks waarnemingen.
Zonmethode
Bekijk met de donkerglazen ervoor de zon en haar spiegelbeeld. Draai de trommel tot tegenoverliggende randen elkaar net raken, eenmaal aan elke kant van nul. Gebruik positieve hoekwaarden in minuten; reken de trommelaflezing buiten de boog eerst om. IE = (op − buiten) ÷ 2; positief betekent op de boog. Vergelijk (op + buiten) ÷ 4 met de halve middellijn (SD) uit de almanak: de helft van de hoekdiameter van de zon. Laat de randen opnieuw raken en controleer of je dezelfde IE vindt.
2Kerngegevens
- Controlevolgorde
- Loodrechtheid, zijdelingse fout, dan indexfout
- Indexfout
- Aflezing bij evenwijdige spiegels: op of buiten de boog
- Indexcorrectie
- Op de boog aftrekken; buiten de boog optellen
- Buiten de boog
- 60′ − trommelaflezing: 58,2′ → 1,8′ buiten de boog
- Zonmethode
- IE = (op − buiten) ÷ 2; controle: (op + buiten) ÷ 4 = SD
- Spaanse termen
- Error de perpendicularidad, error lateral, error de índice
3Kernpunten
- 1
Stel af in volgorde: loodrechtheid, zijdelingse fout, indexfout.
- 2
IE op de boog: aftrekken; buiten de boog: optellen.
- 3
Buiten de boog lees je de trommel in omgekeerde richting af: 60′ − aflezing.
- 4
Zonmethode: IE = (op − buiten) ÷ 2, gecontroleerd met SD.
- 5
Meet IE vóór elke reeks waarnemingen.
4Veelgemaakte fouten
Fout: Een indexfout op de boog tel je bij de sextanthoogte op.
Goed: Op de boog leest de sextant te hoog: trek de fout af. Tel alleen een fout buiten de boog op.
Fout: Een trommelaflezing van 58,2′ buiten de boog betekent een fout van 58,2′.
Goed: Buiten de boog lees je de trommel in omgekeerde richting af: 60′ − 58,2′ = 1,8′ buiten de boog.
5Praktijkgeval en examentips
Vóór een middagwaarneming meet je de zonsdiameter: 33,6′ op de boog en 30,4′ buiten de boog. De almanak geeft SD 16,0′. Bepaal indexfout en indexcorrectie en zeg of de aflezingen betrouwbaar zijn.
Toon het antwoord
IE = (33,6 − 30,4) ÷ 2 = 1,6′, positief, dus op de boog; indexcorrectie −1,6′. Controle: (33,6 + 30,4) ÷ 4 = 16,0′, gelijk aan de SD uit de almanak. De twee aflezingen doorstaan deze onderlinge controle, maar dat bewijst niet dat IE klopt. Laat de randen opnieuw raken en controleer of je dezelfde IE vindt.
Examentips
- Afstelvolgorde: loodrechtheid, zijdelingse fout, indexfout.
- Indexcorrectie: op de boog −, buiten de boog +.
- Aflezing buiten de boog: 60′ − trommelaflezing.
- Zonmethode: IE = (op − buiten) ÷ 2; (op + buiten) ÷ 4 = SD.
Dit onderdeel afronden
Als je het gelezen hebt, beantwoord je drie vragen. Heb je ze alle drie goed, dan is het onderdeel afgerond; alleen de pagina openen telt niet.
Mijn notities bij dit onderdeel
Geen notities