De zeesextant: onderdelen en werking
1De les in gewone woorden
Een sextant meet de hoek tussen een hemellichaam en de zeehorizon. Twee spiegels tonen beide samen, zodat je de hoek ook op een bewegende boot kunt aflezen.
Wat je meet
Een sextant meet de hoek tussen twee voorwerpen. Bij een astronomische waarneming is dat de hoek tussen een hemellichaam en de zeehorizon, de kim, eronder: de sextanthoogte, Hs. Dat lukt op een slingerende boot omdat je het hemellichaam en de kim samen in het oculair, het kijkgedeelte van de kijker, ziet. Ze bewegen samen, zodat je de hoek ertussen kunt blijven aflezen.
Onderdelen
Het frame draagt de gradenboog. De alhidade, of indexarm, draait om het middelpunt van de boog en draagt de indexspiegel (grote spiegel). De kimspiegel (kleine spiegel) zit vast op het frame en is half verzilverd of halfdoorlatend. Je ziet de kim erdoorheen en het hemellichaam erin weerspiegeld. Door de kijker zie je beide beelden; donkerglazen dempen het licht en beschermen je oog. Een micrometertrommel op de arm geeft minuten aan; een nonius ernaast geeft tienden aan.
Dubbele terugkaatsing
Licht van het hemellichaam raakt de indexspiegel, dan de kimspiegel en dan je oog. De hoek tussen de invallende straal en de straal die je oog bereikt, is tweemaal de hoek tussen de spiegels. Draai je de arm 10°, dan verandert de aflezing met 20°. De boog beslaat ongeveer een zesde cirkel, 60°, vandaar 'sextant', maar de schaal loopt tot ongeveer 120°.
Aflezen
Lees hele graden af bij het indexmerk op de boog, minuten op de micrometertrommel en tienden op de nonius. Boog 47°, trommel 31′ en nonius 0,4 geven 47°31,4′. Aflezingen net onder nul, die je gebruikt bij het controleren van de indexfout, liggen buiten de boog.
Soorten en onderhoud
Metalen sextanten zijn de standaard. Kunststof sextanten zijn goedkoper en lichter, maar vervormen door temperatuur: controleer de indexfout bij elk gebruik. Til een sextant op aan het frame of handvat, nooit aan de arm of spiegels. Berg hem op in zijn kist. Spoel zout af met zoet water en droog hem daarna. Kijk nooit naar de zon zonder de donkerglazen ervoor.
2Kerngegevens
- Meet
- Hoek tussen hemellichaam en kim: sextanthoogte Hs
- Principe
- Aflezing = 2 × hoek tussen de spiegels
- Boog
- Ongeveer 60° van het frame, schaal tot ongeveer 120°
- Aflezing
- Graden op boog + minuten op trommel + tienden op nonius
- Oogveiligheid
- Donkerglazen ervoor voordat de zon in beeld komt
- Spaanse termen
- Alidada, espejo grande, espejo chico, tambor, nonio
3Kernpunten
- 1
Een sextant meet Hs, de hoek tussen hemellichaam en kim.
- 2
De indexspiegel beweegt met de arm; de kimspiegel zit vast.
- 3
Aflezing = tweemaal de hoek tussen de spiegels.
- 4
Lees boog, dan trommel, dan nonius: 47°31,4′.
- 5
Til aan het frame; donkerglazen vóór de zon; spoel af en droog.
4Veelgemaakte fouten
Fout: Een kunststof sextant is even nauwkeurig zonder extra controles.
Goed: Hij is lichter en goedkoper, maar vervormt door temperatuur: meet de indexfout bij elk gebruik.
Fout: Til de sextant op aan de indexarm.
Goed: Til hem op aan het frame of handvat. Druk op de arm of spiegels kan de afstelling verstoren.
5Praktijkgeval en examentips
Een nieuw bemanningslid pakt de sextant aan de indexarm, richt hem zonder donkerglazen op de zon en leest '47 graden en 31, dan 4 op het kleine schaaltje'. Verbeter wat er misging en geef de aflezing.
Toon het antwoord
Til hem alleen aan het frame of handvat. Zet de donkerglazen ervoor voordat de zon in beeld kan komen: rechtstreeks kijken kan je oog beschadigen. De aflezing is 47° op de boog, 31′ op de trommel en 0,4′ op de nonius: 47°31,4′. Controleer daarna de indexfout vóór de waarneming.
Examentips
- Hs is de hoek van de zichtbare kim naar het hemellichaam.
- Indexspiegel op de arm; kimspiegel vast; aflezing = 2 × spiegelhoek.
- Aflezing: graden op boog, minuten op trommel, tienden op nonius.
- Onderhoud: alleen frame of handvat, donkerglazen, zoet water, kist.
Dit onderdeel afronden
Als je het gelezen hebt, beantwoord je drie vragen. Heb je ze alle drie goed, dan is het onderdeel afgerond; alleen de pagina openen telt niet.
Mijn notities bij dit onderdeel
Geen notities